info@kreaturk.com

Iraksak Düşünme

Iraksak Düşünme

Iraksak düşünme, psikometrik anlamda, tek bir doğru cevabı veya metodu olmayan anlamına gelmektedir. Bunun manası, sorularan soruları veya karşılaşılan durumları çözebilmek için önceden belirlenmiş bir formül veya metot izlemeden birçok farklı doğru cevaba ulaşabilmektir. Iraksak düşünme becerisi, yaratıcılık potansiyelini belirlemede kullanılan en yaygın ve popüler metottur. Amerikan Psikoloji Birliği eski başkanı J. P. Guilford’un 1950’li yıllarda bu konuya dikkat çekmesiyle daha çok önem kazanmıştır. Günümüzde kullanılan birçok yaratıcılık testi, ıraksak düşünme temelli olup bireylerin yaratıcılık potansiyellerini tespit etmekte kullanılmaktadır. Özellikle E. Paul Torrance tarafından geliştirilmiş olan Torrance Yaratıcı Düşünme testi gerek örneklem sayısı gerekse güncelleme sıklığıyla alanda oldukça önemli bir yere sahiptir.

Yukarıda bahsettiklerimizi biraz daha basitleşitirip örneklendirirsek ıraksak düşünme kişilere seçenek havuzu sunmaktır diyebiliriz. Geleneksel anlamda zeka testleri veya girmiş olduğumuz üniversite sınavları tarzındaki testler kapalı uçlu testlerdir. Yani tek doğru cevabı olan ve bizleri çerçevenin dışında düşünmeye zorlamayan testlerdir. Bu testi alan kişilerin amacı, soruya hazırlayan kişinin kurmuş olduğu ilişkiyi anlamak ve ona göre bir metot izlemektir. Bu yaklaşımın kısıtlayıcı yapısı hak vereceğiniz üzere yaratıcı düşünmeyi destekler nitelikte gözükmemektedir.

Son zamanlarda Milli Eğitim Bakanlığı’nın uygulamaya başlattığı ve öğrencilerin akıl yürütme ve muhakeme etme becerilerini kullanmalarını gerektiği sınav sistemi başarılı olarak gördüğümüz birçok öğrencinin panik yaşamasına ve kendilerini yetersiz hissetmelerine neden oldu. Çünkü bu öğrenciler değişime ve esnekliğe açık olarak yetiştirilmedi. Herşey önlerine hazır olarak geldi. Bu formülü buraya bu değeri buraya koyarsan soru çözülür mantığıyla büyüdü bu öğrenciler. Bu sebeple akıl yürütmelerine veya muhakeme etmelerine bir çok durumda gerek kalmadı. Gerçek hayat başarısı ve akademik başarı arasında uçurumlar oluştu. Bunlar akıl yürütmekten daha çok ezber yürütme becerilerini destekleyen bir eğitim politikası izlenmesinin bir sonucuydu. Küçükken bizler büyüklerimizin kontrollü gözleminde bazen de tamamen serbest bir şekilde sokaklarda oynar zaman geçirirdik. Karşımıza gerçek hayatta çıkacak sorunları sokakta öğrendik ve kendimizce çözdük. Bu şekilde muhakeme edebilen, akıl yürütebilen bireyler olarak büyüdük. Milli Eğitim Bakanlığı’nın çabası önemli ama kendince muhakeme edebilen ve akıl yürütebilen bireylerin yetistirilmesi zaman alacak bir süreç.

Konuyu fazla saptırmadan birkaç örnekle size ıraksak düşünmenin özünü anlatmaya çalışacağım. “Bir ağaçta 10 kuş var 4’ü uçtu gitti geriye kaç tane kaldı?” diye sorsam ne dersiniz? Tek bir cevap var burada. Birden çok doğru cevabı olamaz. Cevap 6. Başka bir cevabı yok. Bu soruyu soran öğretmen öğrencilerinin temel çıkarma işlemlerini yapıp yapamadığını ölçmeye çalışıyor büyük ihtimalle. Yani üzerinde durulan kazanım bu olsa gerek.

Peki biz bu soruyu şu şekilde sorsak: Bir ağaçta 10 kuş var ve bir kısmı uçtu bu ağaçtan. Kaç tane kuş kalmış olabilir? Evet yine burda çıkarma yapabilme kazanımını işin içerisine aldık ama aynı zamanda akıl yürütme ve muhakeme etme gibi daha yüksek bilişsel süreçleride. Aynı zamanda farkına vardığınız üzere burada birden çok doğru cevap var. Dokuz kuş da kalmış olabilir bir kuş da. Artı öğrenci kendi kafasında nasıl tasarlıyorsa. Öğrenci süreç üzerinde söz sahibi ve kendi tasarrufuyla bir karar vermesi gerekiyor.

Başka bir örnek ise alternatif kullanımlarda verilebilir. Mesela “Bir tekerleğin alternatif kullanımları neler olabilir?” şeklinde bir soru, tek bir doğru cevaba odaklanmayan ve ıraksak düşünmeyi tetikleyen bir soru tipidir. Bireylerin verdiği ve gündelik olarak alışagelmişin dışındaki kullanım şekillerini içeren cevaplar zamanla bir düşünce biçimi haline geldiği zaman, bireyler kalıpların dışına çıkarak yaratıcı bir şekilde düşünmeye başlayacaklardır. Bu nedenle ıraksak düşünme ve ilgili becerilerin desteklenmesi yaratıcılık potansiyelinin ortaya çıkartılmasında ve geliştirilmesinde oldukça önemlidir.

Dr. Burak Türkman

Bir cevap yazın